CỤ ĐẶNG THI SÁCH

 

CỤ ĐẶNG THI SÁCH –

MỘT VỊ ANH HÙNG DÂN TỘC VĨ ĐẠI

TRONG BUỔI ĐẦU CHỐNG BẮC THUỘC

Kính gửi quý vị trong dòng họ Đặng,

Là một người con mang trong mình huyết mạch của dòng họ Đặng – một trong những dòng họ lớn, lâu đời và hào hùng nhất của dân tộc Việt Nam – tôi viết bài này với tất cả sự kính trọng, tự hào và biết ơn đối với một bậc tiền nhân lẫm liệt: Cụ Đặng Thi Sách, người đã đi vào sử sách không chỉ như một tướng lĩnh tài ba, mà còn như một biểu tượng bất tử của lòng yêu nước, của tinh thần bất khuất chống ngoại xâm trong buổi đầu Bắc thuộc.

Từ dòng dõi Lạc tướng đến khí phách người trai đất Việt

Cụ Đặng Thi Sách sinh vào đầu thế kỷ I, trong một gia đình Lạc tướng đất Chu Diên – nay thuộc khu vực Hà Nội. Cụ được sinh ra trong một giai đoạn lịch sử đầy biến động: sau khi nhà Hán thôn tính Nam Việt, nước ta bước vào thời kỳ đầu của hơn một nghìn năm Bắc thuộc. Dưới sự cai trị hà khắc của các thái thú phương Bắc, nhân dân lầm than, tầng lớp quý tộc bản địa bị đàn áp nặng nề, đời sống văn hóa – tín ngưỡng – truyền thống dân tộc đứng trước nguy cơ mai một.

Trong bối cảnh ấy, cụ Thi Sách đã sớm bộc lộ tư chất văn võ toàn tài, lại thừa hưởng dòng máu yêu nước và nghĩa khí của tổ tiên. Với tầm nhìn chính trị và lòng thương dân sâu sắc, cụ không chỉ nuôi chí lớn mà còn từng bước xây dựng thế lực, tập hợp nhân tâm, âm thầm chuẩn bị cho một cuộc khởi nghĩa lật đổ chính quyền đô hộ tàn bạo của nhà Đông Hán.

Một điểm son chói lọi trong cuộc đời cụ là cuộc hôn nhân với bà Trưng Trắc, con gái Lạc tướng Mê Linh. Đây không chỉ là sự gắn kết của hai tâm hồn đồng điệu, mà còn là liên minh chính trị giữa hai thế lực lớn ở Chu Diên và Mê Linh – hai vùng đất trụ cột của cuộc khởi nghĩa sau này. Sự kết hợp ấy thể hiện một tầm vóc lớn hơn cá nhân: đó là sự đồng tâm hiệp lực vì đại nghĩa, vì mục tiêu giành lại độc lập cho dân tộc.

Sự hi sinh khơi nguồn khởi nghĩa

Lịch sử ghi nhận, khi thái thú Tô Định được cử sang Giao Chỉ vào năm 34, hắn đã nhanh chóng thể hiện bộ mặt tàn bạo: cướp bóc, đàn áp, giết người vô tội, thẳng tay hủy hoại những gì còn sót lại của nền văn minh bản địa. Cụ Thi Sách không thể làm ngơ. Người dám lên tiếng hạch tội Tô Định, thẳng thắn tố cáo những hành vi tàn ác của chính quyền đô hộ và bày tỏ ý chí kháng Hán.

Chính điều đó khiến Tô Định căm ghét và coi cụ như mối họa tiềm tàng cho quyền lực Hán tộc tại Giao Chỉ. Hắn đã ra tay trước. Năm 39, trong một âm mưu đê hèn, Tô Định cho người bắt và sát hại cụ Thi Sách, khi cụ chưa kịp chính thức phát động cuộc khởi nghĩa.

Tuy nhiên, chính cái chết của cụ lại thổi bùng ngọn lửa khởi nghĩa, trở thành cú hích mạnh mẽ thúc đẩy Trưng Trắc cùng em gái Trưng Nhị phất cờ tụ nghĩa. Mùa xuân năm 40, Hai Bà Trưng khởi binh tại Mê Linh, kêu gọi các hào kiệt trong cả nước đứng lên “đền nợ nước, trả thù nhà”. Trong vòng ba tháng, nghĩa quân đã giải phóng được hơn sáu mươi thành trì, đánh đuổi quân Hán, lập nên chính quyền tự chủ đầu tiên trong suốt hơn hai thế kỷ bị đô hộ.

Có thể nói, cụ Thi Sách chính là người đổ máu đầu tiên để đánh thức dân tộc khỏi cơn mê dài của sự phục tùng. Cụ mất đi, nhưng cái chết ấy không chìm vào quên lãng – nó trở thành hạt giống cách mạng, là hồi chuông vang dội đánh thức tinh thần yêu nước của cả một thời đại.

Tầm vóc lịch sử và sức sống trong tâm thức dân tộc

Trong tiến trình dựng nước và giữ nước, tên tuổi cụ Đặng Thi Sách tuy không rộn ràng như Hai Bà Trưng hay Lý Thường Kiệt, nhưng lại là trụ cột tinh thần của cuộc khởi nghĩa đầu tiên chống lại ách đô hộ phương Bắc. Cụ là người truyền lửa, là hậu phương vững chắc cho phong trào kháng chiến và cũng là người châm ngòi cho một cuộc nổi dậy lẫy lừng.

Không chỉ có giá trị về mặt lịch sử, nhân cách của cụ còn là tấm gương của lòng quả cảm, chính trực và tiết nghĩa. Dám đứng lên giữa lúc bạo tàn thống trị, dám gửi thư hạch tội viên thái thú cầm quyền, dám đối mặt với cái chết để giữ trọn khí phách người trai đất Việt – đó là những giá trị vĩnh cửu, vượt khỏi khuôn khổ thời gian.

Cụ được nhân dân suy tôn là “Đặng Công Đại Vương”, được thờ phụng tại nhiều nơi như đền Hai Bà Trưng (Mê Linh), nhà thờ họ Đặng, và đặc biệt tại quê hương Chu Diên. Cụ đã đi vào tâm thức dân gian không chỉ như một danh nhân, mà như một vị thánh bảo quốc hộ dân, tượng trưng cho sự can trường và bất khuất.

Ngày nay, hình tượng cụ hiện diện qua tượng đồng, sắc phong cổ, các lễ hội truyền thống, và qua tên gọi của những con đường, trường học mang tên “Đặng Thi Sách” – như một cách để hậu thế khắc ghi công ơn của người.

Trách nhiệm và di sản của con cháu họ Đặng

Thưa quý vị trong dòng họ Đặng,

Lịch sử đã để lại cho chúng ta một báu vật thiêng liêng – đó là tinh thần Đặng Thi Sách. Và câu hỏi đặt ra là: chúng ta – những người hậu duệ, sẽ làm gì để tiếp nối và lan tỏa di sản ấy?

Trước hết, chúng ta cần gìn giữ và truyền lại ký ức lịch sử về cụ. Không ai hiểu và nói về cụ rõ hơn con cháu dòng họ mình. Hãy cùng nhau nghiên cứu, biên soạn tài liệu, làm phim, tổ chức tọa đàm, hay đơn giản là kể cho thế hệ sau nghe câu chuyện của cụ – một cách đầy tự hào và cảm xúc.

Thứ hai, mỗi người con họ Đặng hãy sống xứng đáng với tinh thần tiên tổ: trung nghĩa, chính trực, quả cảm, không lùi bước trước khó khăn, không thỏa hiệp trước cái ác. Đó là cách ta thể hiện lòng biết ơn sống động nhất với cụ – không phải chỉ bằng hương khói, mà bằng hành động, bằng nhân cách sống mỗi ngày.

Thứ ba, chúng ta hãy mở rộng sứ mệnh ấy ra ngoài phạm vi họ tộc. Tinh thần Đặng Thi Sách không của riêng dòng họ nào, mà là của cả dân tộc. Hãy đưa câu chuyện của cụ vào các diễn đàn học thuật, văn hóa, giáo dục; hãy cùng các dòng họ khác – như họ Trưng, họ Trần, họ Lê – tạo nên một liên kết văn hóa – lịch sử để gìn giữ căn tính dân tộc trong thời đại toàn cầu hóa.

Cuối cùng, chúng ta nên nghĩ đến những hành động cụ thể hơn: xây dựng quỹ học bổng mang tên cụ Đặng Thi Sách, hỗ trợ những học sinh, sinh viên có chí hướng phục vụ đất nước; hoặc tổ chức ngày hội truyền thống họ Đặng với nội dung giáo dục lịch sử, nhằm khơi dậy niềm tự hào dân tộc trong lòng thế hệ trẻ.

Lời kết

Cụ Đặng Thi Sách không chỉ là một người chồng tiết liệt của bà Trưng Trắc, một hào trưởng yêu nước bị sát hại, mà là một biểu tượng sống động của lòng yêu nước, của tinh thần bất khuất ngàn đời của dân tộc Việt Nam. Dù không còn hiện diện nơi trần thế, tinh thần của cụ vẫn đang soi đường cho hậu thế: kiên cường trước áp bức, quyết liệt với kẻ thù, và trung nghĩa với dân tộc.

Là một người con trong dòng họ Đặng, tôi viết những dòng này không phải để tôn vinh quá khứ một cách đơn thuần, mà để gợi mở một con đường sống đầy ý nghĩa hôm nay: con đường nối liền từ khí phách tổ tiên đến trách nhiệm hiện tại, từ lòng tri ân đến hành động cụ thể.

Xin được cúi đầu tưởng nhớ cụ – ĐẶNG THI SÁCH – ANH HÙNG DÂN TỘC VIỆT – người đã gieo mầm bất khuất vào lòng đất Mẹ.

(Quang Đặng - YM, 29.7.2025)

Tài liệu tham khảo

1.   Đại Việt Sử ký Toàn thư – Ngô Sĩ Liên và các sử thần triều Lê (NXB KHXH, bản dịch của Viện Sử học Việt Nam).

2.   Việt Sử Tân Biên – Phạm Văn Sơn (Nhiều bản in, tái bản tại Sài Gòn trước 1975 và các bản số hóa hiện nay).

3.   Sách giáo khoa Lịch sử lớp 6 – Bộ Giáo dục và Đào tạo Việt Nam (NXB Giáo dục).

4.   Tư liệu về khu di tích đền Hai Bà Trưng, huyện Mê Linh, Hà Nội – Ban Quản lý di tích.

5.   Báo Công lý (2023). Dòng họ Đặng Việt Nam rước tượng cụ Đặng Thi Sách về nhà thờ tổ. congly.vn (truy cập tháng 7/2025).

6.   Báo Đại đoàn kết (2023). Gìn giữ bản sắc dòng tộc – giá trị văn hóa trong phát triển bền vững.

7.   Lễ hội tưởng niệm cụ Đặng Thi Sách tại Chu Diên – Hà Nội – Tư liệu của Trung tâm Văn hóa – Thể thao huyện Mê Linh.

8.   Thông tin từ Hội đồng họ Đặng Việt Nam – Các bài tham luận trong hội thảo truyền thống và kỷ niệm.

9.   GS. Dương Trung Quốc, Nhà sử học: các bài trả lời phỏng vấn và phát biểu tại lễ rước tượng cụ Đặng Thi Sách năm 2023–2024.

10.Dân gian địa phương Chu Diên – Mê Linh, thần tích – thần sắc lưu giữ tại đền thờ cụ Đặng Thi Sách và các địa phương liên quan.