Đọc “Đời Mẹ” -
Từ Một Cuộc Đời, Thấy Cả Một Thế Hệ
Có những bài thơ được viết bằng cảm xúc.
Có những bài thơ được viết bằng ký ức.
Và cũng có những bài thơ được viết bằng cả
một cuộc đời.
Khép lại bài thơ “Đời Mẹ” của vợ chồng cô Đoàn Lan, tôi đã ngồi
lặng khá lâu. Không phải bởi bài thơ sử dụng những thủ pháp nghệ thuật cầu kỳ
hay những câu chữ trau chuốt, mà bởi sau mỗi câu thơ là một cuộc đời có thật.
Một cuộc đời đã đi qua chiến tranh, đi qua đói nghèo, đi qua những oan khuất
của thời cuộc và đi qua gần trọn một thế kỷ bằng sự nhẫn nại đến lặng người.
Đọc hết bài thơ, tôi không còn thấy đây là
câu chuyện của riêng gia đình cô Đoàn Lan nữa. Trong bóng dáng người mẹ ấy, tôi
bắt gặp hình ảnh của biết bao người phụ nữ Việt Nam. Họ không khoác quân phục,
không bước lên lễ đài nhận huân chương, nhưng lại âm thầm gánh lấy phần đời còn
dang dở của những người đã ngã xuống vì Tổ quốc. Có những người lính hy sinh
trong một khoảnh khắc của lịch sử. Nhưng cũng có những người vợ dành cả phần
đời còn lại để sống với sự hy sinh ấy.
Điều khiến tôi xúc động nhất sau khi khép
lại bài thơ không chỉ là những gì người mẹ đã trải qua, mà là cách bà bước qua
tất cả. Không một lời oán trách số phận, cũng không để nỗi đau lấn át tình yêu
dành cho gia đình. Những mất mát, những oan khuất của thời cuộc hiện lên qua
giọng kể bình thản, như thể người mẹ đã gói tất cả vào sự nhẫn nại của một đời
người. Chính sự bình thản ấy khiến nỗi đau trong bài thơ thấm sâu hơn bất cứ
lời than nào.
Có những câu thơ đọc qua tưởng rất giản dị,
nhưng càng nghĩ càng thấy nghẹn.
Tôi vừa đúng một
tuổi thôi,
Mẹ thành trụ cột giữa đời
bão dông.
Chỉ hai câu thơ mà cả một số phận hiện lên.
Từ khoảnh khắc ấy, người mẹ không còn được quyền yếu đuối. Bà vừa làm mẹ, vừa
làm cha, vừa chăm mẹ già, vừa nuôi những đứa con thơ lớn lên trong thiếu thốn.
Chiến tranh có thể đã kết thúc, nhưng cuộc chiến giữ gìn mái nhà và nuôi các
con khôn lớn của bà mới thực sự bắt đầu.
Tôi cũng dừng lại rất lâu ở chi tiết ba
mươi lăm năm sau ngày hy sinh, người cha mới được công nhận là người có công. Vợ chồng cô Đoàn Lan không viết những câu thơ trách cứ, càng không cố khơi gợi sự bi
thương. Cô chú chỉ kể lại một sự thật. Nhưng chính sự thật ấy khiến người đọc lặng
đi. Đằng sau con số ba mươi lăm năm là biết bao thiệt thòi, chờ đợi và nhẫn nại
của một gia đình đã cống hiến tất cả cho đất nước.
Sáng nay, khi được cô chia sẻ về hoàn cảnh
ra đời của bài thơ, tôi càng xúc động hơn. “Đời Mẹ” được hai vợ chồng cô cùng
ngồi viết trong những ngày cả hai đều mắc COVID-19. Có lẽ, khi đối diện với sự mong
manh của đời người, ký ức luôn tìm đường trở về rõ nhất. Vì thế, những câu thơ
này không được viết để làm thơ, mà được viết để giữ lại một phần đời của cha mẹ
trước khi thời gian lặng lẽ mang tất cả đi xa.
Có thể đâu đó trong bài thơ vẫn còn những
câu chưa thật tròn về niêm luật hay kỹ thuật. Nhưng tôi tin rằng, điều làm nên
giá trị lâu bền của một tác phẩm không chỉ nằm ở sự chỉn chu của câu chữ, mà
còn ở sự chân thành của cảm xúc. Bởi kỹ thuật có thể làm nên một bài thơ hay,
nhưng chỉ có một cuộc đời thật mới có thể làm nên một bài thơ khiến người khác
rưng rưng.
Điều tôi trân trọng nhất sau khi đọc “Đời
Mẹ” không chỉ là sự hy sinh của một người mẹ, mà là những gì bà đã gìn giữ suốt
cuộc đời mình. Bà giữ cho các con niềm tự hào về người cha đã ngã xuống. Bà giữ
cho mái nhà không đổ vỡ giữa những biến động của lịch sử. Và bà giữ cho những
giá trị mà người chồng đã đánh đổi bằng máu không bị mai một theo năm tháng.
Chúng ta may mắn được sinh ra trong hòa
bình nên nhiều khi quên rằng sự bình yên chưa bao giờ là điều tự nhiên có. Mỗi
mái nhà còn đủ tiếng cười, mỗi bữa cơm sum họp, mỗi ngày được học tập, lao động
và sống trong tự do đều được đánh đổi bằng máu của những người đã nằm xuống và
bằng cả cuộc đời lặng lẽ của những người ở lại.
Đọc “Đời Mẹ”, tôi không chỉ thấy thương một
người mẹ.
Tôi thấy mình phải biết ơn cả một thế hệ.
Một thế hệ đã sống giản dị, hy sinh lặng lẽ
đến mức nhiều khi chúng ta vô tình coi đó là điều bình thường. Và có lẽ, giá
trị lớn nhất của bài thơ không chỉ nằm ở việc kể lại câu chuyện của một gia
đình, mà còn ở chỗ nhắc những người đang sống trong thời bình biết cúi đầu
trước quá khứ, biết trân trọng hiện tại và biết sống xứng đáng hơn với những gì
cha ông đã đánh đổi để gìn giữ.
Xin cảm ơn vợ chồng cô Đoàn Lan vì đã lưu giữ ký ức
của gia đình mình bằng những vần thơ mộc mạc. Để từ câu chuyện của một người
mẹ, chúng tôi hiểu thêm về hàng triệu người mẹ Việt Nam. Để từ một cuộc đời
lặng lẽ, thế hệ hôm nay hiểu rằng hòa bình không chỉ được làm nên bởi những
người ngã xuống, mà còn được gìn giữ bởi những người âm thầm ở lại.
Yên Mỹ, ngày 23.7.2026
Quang Đặng