LƯỢM ƠI, CÒN KHÔNG?

Đọc lại “Lượm” của Tố Hữu nhân kỷ niệm 79 năm Ngày Thương binh – Liệt sĩ (27/7/1947 – 27/7/2026)

Có những bài thơ đi cùng ta từ thuở bé.

Ngày ấy, ngồi trong lớp học, ta đọc “Lượm” bằng giọng trong veo của một đứa trẻ. Ta thích chú bé “loắt choắt”, thích “cái xắc xinh xinh”, thích đôi chân “thoăn thoắt”, chiếc ca-lô đội lệch và tiếng huýt sáo vang. Trong trí tưởng tượng non nớt ngày ấy, Lượm giống như một cậu bạn tinh nghịch đang chạy đâu đó trên con đường đầy nắng.

Ta thuộc thơ.

Nhưng có lẽ khi ấy, ta chưa hiểu hết thơ.

Nhiều năm trôi qua. Tháng Bảy lại về. Giữa những ngày cả nước lặng lòng tưởng nhớ những người đã ngã xuống, tôi mở lại “Lượm” của Tố Hữu.

Vẫn những câu thơ năm cũ:

“Ngày Huế đổ máu
Chú Hà Nội về
Tình cờ chú cháu
Gặp nhau Hàng Bè...”

Chỉ có người đọc không còn là đứa trẻ năm nào.

Và bỗng thấy những câu thơ quen thuộc buồn đến nao lòng.

MỘT CHÚ BÉ GIỮA NHỮNG NGÀY ĐẤT NƯỚC ĐAU THƯƠNG

Lượm bước vào bài thơ chẳng có dáng vẻ của một người anh hùng.

Em chỉ là một chú bé nhỏ nhắn:

“Chú bé loắt choắt
Cái xắc xinh xinh
Cái chân thoăn thoắt
Cái đầu nghênh nghênh...”

Tố Hữu chỉ cần vài nét mà Lượm đã hiện ra thật sống động: chiếc ca-lô đội lệch, đôi má đỏ bồ quân, nụ cười híp mí, tiếng huýt sáo vang. Em hồn nhiên đến mức công việc giao liên giữa những ngày bom đạn cũng được kể bằng một niềm vui rất trẻ thơ:

“Cháu đi liên lạc
Vui lắm chú à
Ở đồn Mang Cá
Thích hơn ở nhà!”

Càng lớn, đọc đến hai chữ “vui lắm”, tôi càng thương.

Bởi em đâu phải người lính đã trưởng thành. Em vẫn là một đứa trẻ ở cái tuổi đáng lẽ được đến trường, được chạy chơi trên những con đường làng, được trở về nhà mỗi chiều bên cha mẹ.

Nhưng đất nước có chiến tranh.

Và có những thế hệ đã phải lớn lên trước tuổi.

Lượm là một trong những đứa trẻ như thế.

Cuộc gặp gỡ giữa hai chú cháu diễn ra chóng vánh. Lượm cười, chào:

“Thôi, chào đồng chí!”

Rồi:

“Cháu đi đường cháu
Chú lên đường ra...”

Một người đi một hướng.

Không ai biết đó lại là một cuộc chia tay mãi mãi.

Đời người có những lần từ biệt như vậy. Khi chia tay, ta vẫn nghĩ rồi sẽ gặp lại. Vẫn quay lưng bước đi bình thường. Để đến nhiều năm sau mới hiểu rằng có một bóng người đã ở lại vĩnh viễn phía sau mình.

“RA THẾ, LƯỢM ƠI!”

Tin dữ đến bằng mấy câu thơ ngắn:

“Đến nay tháng sáu
Chợt nghe tin nhà.

Ra thế,
Lượm ơi!”

Tôi luôn thấy hai chữ “Ra thế” là một trong những khoảng lặng đau nhất của bài thơ.

Không một lời than dài.

Chỉ như một người vừa nghe tin dữ, đứng lặng đi, không biết nói gì ngoài việc gọi tên người đã mất:

Lượm ơi!

Và từ đó, chuyến giao liên cuối cùng của em hiện về.

Em mang thư “Thượng khẩn”, lao qua mặt trận.

Đạn bay vèo vèo.

Em vẫn chạy.

Phía trước là nhiệm vụ. Sau lưng có thể là cái chết.

Rồi khung cảnh bỗng yên đến lạ:

“Đường quê vắng vẻ
Lúa trổ đòng đòng
Ca-lô chú bé
Nhấp nhô trên đồng...”

Một cánh đồng đang vào mùa.

Lúa đang trổ đòng.

Một chú bé đang chạy giữa màu xanh của quê hương.

Nếu không có chiến tranh, đó hẳn chỉ là một buổi chiều rất đẹp.

Nhưng rồi…

“Bỗng lòe chớp đỏ
Thôi rồi, Lượm ơi!”

Mọi thứ dừng lại.

Tiếng chân dừng lại.

Tiếng huýt sáo dừng lại.

Chiếc ca-lô không còn nhấp nhô giữa đồng.

Chỉ còn:

“Cháu nằm trên lúa
Tay nắm chặt bông
Lúa thơm mùi sữa
Hồn bay giữa đồng...”

Bao năm rồi, tôi vẫn nghĩ đây là những câu thơ vừa đẹp, vừa đau đến tận cùng.

Em nằm giữa lúa.

Bàn tay nhỏ vẫn nắm một bông lúa đang thơm mùi sữa.

Một bên là cái chết.

Một bên là sự sống đang căng đầy.

Một đứa trẻ ngã xuống giữa cánh đồng để rồi biết bao đứa trẻ mai sau được lớn lên giữa những mùa lúa bình yên.

Có lẽ phải đi qua nhiều năm tháng, người ta mới hiểu hết cái giá của hai chữ hòa bình.

Hòa bình là sáng mai con trẻ khoác cặp đến trường.

Là người mẹ đứng trước cửa đợi con về mà không sợ một ngày nhận tin dữ.

Là cánh đồng chỉ có tiếng gió và mùi lúa chín, không có tiếng đạn xé ngang trời.

Những điều hôm nay bình thường đến mức đôi khi ta quên mất rằng đã có những người đánh đổi cả tuổi thanh xuân, thậm chí cả cuộc đời, để giữ lấy.

THÁNG BẢY, LẠI NGHE MỘT TIẾNG GỌI

Năm 2026, đất nước kỷ niệm 79 năm Ngày Thương binh – Liệt sĩ.

Bảy mươi chín năm.

Một quãng thời gian đủ dài để nhiều dấu tích chiến tranh phủ màu rêu cũ; đủ dài để những thế hệ sinh ra sau hòa bình chỉ biết tiếng bom qua sách vở, phim ảnh và lời kể của ông bà.

Nhưng có những điều không thể cũ.

Lòng biết ơn là một trong số đó.

Bởi phía sau cuộc sống hôm nay là biết bao người đã mãi mãi dừng lại ở tuổi hai mươi, mười tám, mười sáu... Có những người khi nằm xuống còn rất trẻ.

Trẻ như Lượm.

Đọc lại bài thơ trong tháng Bảy này, tôi bỗng hình dung một khuôn hình rất chậm.

Chiều xuống trên một cánh đồng.

Gió lướt qua những ngọn lúa.

Mặt trời cuối ngày rót một màu vàng nhạt xuống con đường quê.

Xa xa, hình như có một chú bé đang chạy.

Chiếc xắc nhỏ đung đưa bên mình.

Chiếc ca-lô đội lệch.

Đôi chân thoăn thoắt.

Rồi em quay lại.

Cười híp mí.

Một cái vẫy tay rất nhanh.

Và chạy tiếp.

Chạy mãi về phía cuối cánh đồng.

Bóng em nhỏ dần.

Nhỏ dần...

Rồi hòa vào màu vàng của lúa.

Tôi muốn gọi:

Lượm!

Nhưng giữa cánh đồng chỉ còn tiếng gió.

Bảy mươi chín năm trước, có những người đã ra đi như thế. Không kịp già. Không kịp sống hết những tháng năm đẹp nhất của đời mình. Không kịp nhìn thấy đất nước vào ngày hòa bình.

Còn chúng ta hôm nay đang được sống tiếp phần đời mà họ đã gửi lại.

Bởi vậy, mỗi ngày bình yên ta đang có đều mang trong đó một món nợ của lòng biết ơn.

Tố Hữu từng hỏi:

“Lượm ơi, còn không?”

Ngày bé, tôi cứ nghĩ đó là câu hỏi dành cho một chú bé đã hy sinh.

Bây giờ đọc lại, tôi chợt hiểu dường như câu hỏi ấy còn dành cho cả những người đang sống.

Lượm có còn trong ký ức chúng ta không?

Những người đã ngã xuống có còn được nhắc tên không?

Những hy sinh của cha anh có còn được những thế hệ sau gìn giữ khi chiến tranh đã lùi rất xa?

Ngoài kia, chiều tháng Bảy đang xuống.

Một cánh đồng lúa lại trổ đòng.

Trên con đường làng, vài đứa trẻ ríu rít đạp xe về nhà.

Không tiếng súng.

Không đạn bay vèo vèo.

Không còn những lá thư “Thượng khẩn” phải gửi qua mặt trận.

Chỉ có tiếng trẻ cười trong gió.

Có lẽ đó chính là câu trả lời đẹp nhất.

Tôi khép trang sách.

Nhưng kỳ lạ thay, chú bé trong bài thơ vẫn chạy.

Vẫn cái xắc xinh xinh.

Vẫn chiếc ca-lô đội lệch.

Vẫn đôi chân thoăn thoắt trên con đường vàng.

Phía xa, bóng em hòa dần vào cánh đồng.

Và từ đâu đó giữa mùi lúa thơm mùi sữa, câu hỏi năm xưa lại vọng về, rất khẽ:

“Lượm ơi, còn không?”

...

Còn.

Chừng nào trên đất nước này những đứa trẻ còn được bình yên đến trường;

chừng nào những cánh đồng còn xanh dưới một bầu trời không tiếng súng;

chừng nào chúng ta còn biết cúi đầu trước những người đã ngã xuống và kể cho con cháu mình nghe hòa bình đã được đánh đổi bằng điều gì -

thì Lượm vẫn còn.

Em không còn chạy giữa làn đạn nữa.

Em đang chạy giữa hòa bình.

Và phía sau bước chân em —

là Tổ quốc.

Yên Mỹ, ngày 27.7.2026

Quang Đặng

THƠ ĐỐ

 

THƠ ĐỐ

LÀ AI?

1.
Ai người sinh dưỡng ra ta,
Chín trăng mang nặng, thiết tha một đời.
Sớm hôm chẳng quản đầy vơi,
Chắt chiu nuôi lớn nên người hôm nay.

2.
Ai người sớm tối chung tay,
Cùng người sinh mẹ tháng ngày nuôi ta.
Công cao như núi bao la,
Thái Sơn sừng sững — ấy là ai đây?

3.
Ai người thương trẻ thơ ngây,
Sinh mùa sen nở, tháng ngày ngát hương.
Chân đi muôn dặm tha phương,
Tìm đường cứu nước, quê hương mong chờ.
Một đời đẹp tựa bài thơ,
Vì dân, vì nước, từng giờ chẳng ngơi.
Tình Người còn mãi sáng ngời,
Là Cha, là Bác muôn đời kính yêu.

 

Gửi Xuân Vào Đất Mẹ

 

Gửi Xuân Vào Đất Mẹ

Rừng chiều nghiêng gió phía non xa,
Lá phủ vai đồi một sắc hoa.
Có những mùa xuân không trở lại,
Mà thành mạch đất giữ sơn hà.

Bom đạn lùi sâu miền ký ức,
Khe núi còn ngân tiếng quân ca.
Cỏ lau mỗi độ thu về trắng,
Ngỡ áo người bay dưới nắng tà.

Tháng Bảy hương trầm se ngõ vắng,
Mẹ ngồi lần giở lá thư xa.
Nét mực nhòe theo dòng năm tháng,
Hai tiếng “mình ơi” ấm nếp nhà.

Anh gửi tuổi xanh miền lửa đạn,
Bóng còn vương lại bậc thềm xưa.
Mẹ sống nửa đời cùng đợi nhớ,
Ủ bếp hồng qua mấy nắng mưa.

Anh hóa mạch nguồn trong đá núi,
Thành dòng phù sa chảy xuống đồng.
Lúa cúi bông vàng theo gió sớm,
Cờ bay đỏ thắm giữa trời trong.

Từ những hố bom, cây bén rễ,
Sân trường ríu rít tiếng vang xa.
Đoàn tàu nối nhịp qua thung vắng,
Chở những sum vầy tới mọi nhà.

Bình yên đâu chỉ mùa hoa nở,
Mà là lời nhắc giữa đời thường:
Sống sao cho vẹn tròn tình nghĩa,
Với bao tuổi trẻ hóa quê hương?

Mỗi độ Tháng Bảy hương khói tỏa,
Đất gọi người về giữa gió sương.
Anh chẳng ở miền xa khuất nữa,
Vẫn soi từng bước ta lên đường.

Cỏ biếc ôm trọn mùa xuân ấy,
Núi sông gìn giữ dấu chân người.
Tên anh tạc vào hồn Tổ quốc,
Thành mùa xuân ở lại trong đời.

HUBT, 27.7.2027

Quang Đặng

 

Ngày Hội Tình Thân 2026

 

MỘT GỐC, MUÔN CÀNH, CHUNG MỘT VÒNG TAY

Có những ngày khi đang sống trong đó, ta chỉ nghĩ đơn giản rằng mình đang vui. Chỉ đến khi tiếng cười lắng xuống, bàn ghế được xếp gọn, những chiếc xe lần lượt rời đi và khoảng sân đông người trở lại yên tĩnh, ta mới chợt hiểu: có những khoảnh khắc tưởng rất đỗi bình thường, về sau lại thành ký ức vô giá.

Chủ nhật, ngày 26 tháng 7 năm 2026 – ngày hội ngộ của Đại gia đình Cụ Đào Mai – đối với tôi là một ngày như thế.

Đó không chỉ là một buổi sum họp hay chương trình văn nghệ, mà là ngày những nhánh cây tìm về với gốc rễ; những người đi xa trở lại dưới mái nhà chung; các thế hệ ngồi bên nhau để nhận ra rằng, dù mỗi người sống một cuộc đời, đi một con đường, tất cả vẫn bắt đầu từ cùng một cội nguồn.

Khi còn sinh thời, mẹ thường nhắc anh chị em chúng tôi:

“Cây có gốc mới nở cành xanh lá,
Nước có nguồn mới bể rộng sông sâu.
Người ta nguồn gốc từ đâu,
Có tổ tiên trước rồi sau có mình.”

Ngày nhỏ, chúng tôi thuộc lời mẹ như một bài học. Chỉ khi năm tháng đưa mỗi người đến một mái ấm, một công việc, một phương trời riêng, chúng tôi mới thấu hiểu được sức nặng của hai tiếng cội nguồn.

Khi còn trẻ, ta thường coi gia đình là điều hiển nhiên. Bố mẹ vẫn ở đó, anh chị em vẫn quanh mình, đi đâu rồi cũng có một nơi để trở về. Chỉ đến khi cuộc sống cuốn mỗi người theo một hướng, những bức ảnh gia đình bắt đầu thiếu đi vài gương mặt thân yêu, ta mới hiểu: được ngồi đông đủ bên nhau chưa bao giờ là điều nghiễm nhiên.

Vì thế, ngày hội hôm ấy còn là một lời nhắc dịu dàng: dẫu cuộc đời đưa ta đi xa đến đâu, hãy nhớ nơi mình đã bắt đầu.

TIẾNG CƯỜI NỐI LIỀN CÁC THẾ HỆ

Ngày hội mở màn bằng tiếng trống múa lân rộn rã của cháu Nguyễn Trung Hiếu cùng người bạn. Theo từng hồi trống dồn dập, đầu lân rực rỡ lúc chồm lên mạnh mẽ, lúc chao xuống mềm mại, khi uyển chuyển như vờn mây, khi dứt khoát như mãnh thú xuất sơn. Cả nhà vui vẻ đùa rằng hai cháu chẳng khác nào những diễn viên trong một cuộc thi múa lân quốc tế. Tiếng trẻ reo, tiếng người lớn cười khiến cả khoảng sân bừng tỉnh.

Hội thi văn nghệ “Giai điệu đoàn viên” tiếp nối bằng sự hồn nhiên của thế hệ măng non. Tiểu phẩm “Nếp nhà hạnh phúc” của Max, Min, Men và Ben khiến cả nhà cười nghiêng ngả; đặc biệt, Men trong vai một ông cụ đã có màn hóa thân đầy bất ngờ. Từ dáng lưng hơi còng, những bước chân chậm rãi, cách chống tay, nghiêng đầu đến ánh mắt, nét mặt và nhịp nhả lời thoại, cháu đều thể hiện rất có duyên và đúng chất nhân vật. Ấn tượng nhất là bộ ria mép “cây nhà lá vườn” được tạo nên từ một mẩu băng dính màu đen dán ngay ngắn trên môi, vừa ngộ nghĩnh vừa khiến tạo hình ông cụ thêm phần sống động. Có những khoảnh khắc, người xem gần như quên mất trước mặt mình chỉ là một diễn viên nhí. Sự tự nhiên, khả năng nhập vai và cách làm chủ sân khấu của Men khiến vai diễn vừa hài hước, vừa thuyết phục, gợi cảm giác như đang xem một diễn viên nhí chuyên nghiệp thực thụ.

Trò chơi “Đuổi hình bắt chữ” lại xóa nhòa khoảng cách tuổi tác: người lớn đoán, trẻ nhỏ reo, người này nhắc người kia. Có lẽ sau này chẳng ai nhớ đội nào thắng, nhưng sẽ nhớ mình từng cười bên nhau vui đến thế.

Và những ai ở lại đến cuối còn được chứng kiến một trong những trò vui nhộn nhất: “Mặc quần đùi không dùng tay”. Người nghiêng, người nhảy, người xoay lắc đủ kiểu khiến khán giả cười không kịp thở. Giữa cuộc tranh tài ấy, Như Ngọc – vẫn trong tà áo dài duyên dáng – hoàn thành thử thách nhanh đến kinh ngạc và giành ngôi quán quân. Cháu còn cùng Thái Huy tạo thành cặp MC tự nhiên, duyên dáng, giữ cho nhịp ngày hội luôn rộn ràng.

MỘT SÂN KHẤU CỦA NGƯỜI NHÀ

Phần ca nhạc đưa cả gia đình qua nhiều cung bậc: Thanh Hiển gợi niềm thương nhớ với “Mừng tuổi mẹ”, Thúy Hà dịu dàng với “Mẹ yêu”, Đức Thành dạt dào trong “Ước mơ của mẹ”, Trần Quân lắng đọng cùng “Cha già rồi đúng không”, Thu Hương tha thiết trong “Dòng sông và tiếng hát”, và Như Ngọc rộn ràng với “Kachiusa”.

Những màn song ca cũng góp thêm sắc màu: Thanh Hiển – Duy Chiến tình tứ với “Lời của gió”; Thu Hương – Văn Hải ngọt ngào trong “Tình ta biển bạc đồng xanh”.

Thanh Vân gửi tặng anh chị Vinh – Nga “Chiều trên bến cảng” trước ngày anh chị trở lại nước Nga xa xôi. Một bài hát tiễn người đi xa giữa ngày đoàn tụ khiến niềm vui bỗng pha chút bâng khuâng.

Một nét chấm phá đặc biệt đến từ Damaso – phu quân của cháu Riệu Anh, một họa sĩ danh tiếng đến từ Tây Ban Nha. Với phong thái cởi mở, đầy năng lượng, Damaso mang đến “Feliz Navidad” rộn ràng. Giữa ngày hội của một đại gia đình Việt Nam, tiếng hát của người cháu rể phương xa đem đến một sắc màu thật đẹp: khác biệt về ngôn ngữ, văn hóa nhưng gần gũi trong niềm vui đoàn tụ.

Nếu Damaso mang đến sự phóng khoáng, náo nhiệt thì Trọng Quyền lại đưa người nghe vào khoảng lắng với “Giấc mơ Chapi”. Cháu hát say mê, để chất giọng giàu cảm xúc dẫn người nghe vào một miền âm thanh hoang hoải, mang theo hơi thở núi rừng và nỗi nhớ xa xăm. Trong không khí hướng về Ngày Thương binh – Liệt sĩ 27/7, Thu Thủy và Trọng Quyền còn cùng cất lên “Còn gì đẹp hơn” như một lời tri ân thành kính gửi tới những người đã hy sinh vì Tổ quốc.

Không ai hôm ấy đi tìm một giọng hát hoàn hảo. Người ta đến để nghe chính người thân của mình hát – và sự chân thành ấy khiến mỗi giai điệu có một sức chạm riêng.

Phía dưới sân khấu cũng có một “đội hình” đặc biệt. Chị Hằng cùng các cháu Mơ, Mây, Tuyết, Thủy… trở thành những “khán giả cuồng” nhiệt huyết, reo hò và cổ vũ hết mình. Trong khi đó, các cháu rể Sơn, Thanh, Quang (Mây)... vừa làm khán giả, vừa kiêm “bình luận viên bên lề”, với những lời nhận xét, trêu đùa ngẫu hứng khiến phần thi càng thêm nhiều sắc màu.

Để các cuộc thi vui vẻ mà vẫn chỉn chu, chị dâu cả Trần Thị Uẩn đảm nhiệm vai trò Trưởng Ban Giám khảo, cùng anh cả Đặng Bá Vượng, chị dâu thứ 2 Ngô Thị Mận và anh rể Trần Văn Quang cầm cân nảy mực. Những lời nhận xét vừa công tâm vừa dí dỏm của BGK tạo nên một hình ảnh đẹp: thế hệ lớn tuổi không đứng ngoài cuộc mà cùng nhập cuộc, cùng vui và truyền sự hào hứng cho con cháu.

Ngày hội vì thế trở thành một sân khấu gia đình đúng nghĩa – nơi người hát, người chấm điểm, người bình luận, người cổ vũ, ai cũng có ít nhất một vai.

KHI MỘT TIẾNG HÁT GỌI MẸ TRỞ VỀ

Trong tất cả những tiết mục hôm ấy, chạm sâu nhất trong trái tim tôi chính là “Gánh mẹ”, qua tiếng hát của ca sĩ – “thần bài” Đức Vinh.

Tôi vốn quen với một Đức Vinh vui vẻ, hài hước. Bởi vậy, khi anh bước lên sân khấu với vẻ trầm lắng khác thường, tôi có chút bất ngờ.

Rồi tiếng hát cất lên.

Hai chữ “gánh mẹ” nghe sao mà thương.

Suốt một đời, mẹ gánh con: gánh những đêm đau ốm, những bữa cơm độn bo bo, những lo toan con trẻ chẳng bao giờ nhìn thấy; gánh cả lỗi lầm của con bằng sự bao dung mà chỉ đến khi tự mình làm cha, làm mẹ, chúng ta mới thật sự thấu hiểu.

Rồi con trưởng thành, cứ nghĩ mình còn nhiều thời gian để báo đáp, để một lần được đỡ mẹ một đoạn đường. Nhưng cuộc đời đôi khi không chờ ta kịp chuẩn bị.

Mẹ tôi qua đời vào năm ngoái.

Khi tiếng hát vang lên, trước mắt tôi không còn là sân khấu.

Tôi thấy mẹ.

Dáng mẹ bên hiên nhà. Đôi bàn tay gầy hao từng chăm chút cho các con. Một đời tần tảo lặng lẽ mà chẳng một lần kể công. Tôi như nghe lại tiếng mẹ gọi và nhớ đến những điều từng định nói… mà chưa kịp.

Có những nỗi nhớ không bao giờ mất đi. Chúng chỉ nằm yên đâu đó trong sâu thẳm, cho đến một ngày, một câu hát chạm đúng vào nơi ấy, tất cả lại thức dậy – nguyên vẹn.

Không chỉ riêng tôi, người mẫu – doanh nhân trẻ Như Nga – phu nhân của Đức Vinh – cũng không cầm được nước mắt. Có lẽ những giọt nước mắt ấy dành cho tất cả những người mẹ đã đi qua đời con bằng trọn vẹn một đời hy sinh.

Một tiết mục hay không nhất thiết cần sân khấu lộng lẫy. Chỉ cần người hát cất lời từ trái tim, và người nghe tìm lại được một người mình thương trong tiếng hát.

NHỮNG NGƯỜI LẶNG LẼ GIỮ LỬA

Một ngày vui trọn vẹn như thế không tự nhiên mà có.

Phía sau sân khấu là cháu Bích Phượng – Tổng đạo diễn chương trình. Từ lên ý tưởng, sắp xếp tiết mục, kết nối người biểu diễn đến chuẩn bị trò chơi và xử lý những việc phát sinh, cháu đã góp phần quan trọng tạo nên nhịp điệu và linh hồn ngày hội.

Cùng với cháu là những người lo âm thanh, ánh sáng, đạo cụ, quay phim, chụp ảnh và bao công việc không tên. Họ như những chiếc rễ nằm khuất dưới đất: ít ai nhìn thấy nhưng chính họ góp phần giữ cho cây đứng vững.

Và sẽ thật thiếu sót nếu không nhắc đến chị dâu trưởng Trần Thị Uẩn.

Từ những ngày đầu cùng Tổng đạo diễn định hình ý tưởng, chuẩn bị lời phát biểu mở màn cho đến lúc chương trình diễn ra, đâu đâu cũng có dấu ấn tận tụy của chị. Khi mọi người quây quần bên mâm cỗ, có lúc chị quên cả phần ăn của mình, vẫn cầm micro hát và khuấy động không khí để niềm vui của đại gia đình không bị ngắt quãng. Từng phần thưởng cũng được chị chăm chút trao tận tay, từng việc lớn nhỏ đều được để tâm, để rồi khi ngày hội sắp khép lại, chị vẫn nghĩ đến những mùa sum họp tiếp theo.

Có những người giữ lửa gia đình không bằng những lời lớn lao. Họ chỉ lặng lẽ vun vén, lo cho niềm vui chung nhiều hơn nghĩ đến phần mình. Và chính những bàn tay như thế đã biến mối quan hệ huyết thống thành một mái nhà thực sự.

MẬT MÃ CỦA CỘI NGUỒN

Có một trò chơi mà càng nghĩ lại, tôi càng thấy nó không chỉ được tạo ra để vui: “Truy tìm kho báu”.

Các chắt của Cụ Đào Mai phải tìm những manh mối được giấu giữa gần năm mươi thành viên: có chỉ dẫn bí mật dán sau lưng áo khán giả, có mẩu giấy được một số người âm thầm cất giữ.

Để tìm ra chúng, các cháu gần như phải huy động toàn bộ “vốn liếng”: kỹ năng cứng, kỹ năng mềm, quan sát, suy luận, thương lượng, chiến thuật tâm lý; và khi tất cả dường như vẫn chưa đủ, hình như cả… tâm linh cũng được mang ra cầu viện.

Lũ trẻ chạy từ người này sang người khác, dò hỏi, hội ý, năn nỉ, dùng đủ “mưu kế” ngây thơ. Cả khoảng sân phút chốc biến thành một bản đồ kho báu sống động.

Cuối cùng, trước mặt những “nhà thám hiểm nhí” là 14 chữ cái được sắp xếp lộn xộn. Nhiệm vụ cuối cùng: sắp xếp chúng thành cụm từ có nghĩa – chiếc chìa khóa mở kho báu.

Và thật bất ngờ, người tìm thấy chiếc chìa khóa lại là một trong những thành viên nhỏ tuổi nhất: Trần Gia Bảo – mới 6 tuổi.

Gia Bảo đã sắp xếp những chữ cái thành: GÌN GIỮ TÌNH THÂN.

Trong khoảnh khắc ấy, trò chơi dường như không còn chỉ là trò chơi.

Một đứa trẻ thuộc thế hệ đi sau lại là người giải mã thông điệp của những người đi trước. Từ quá khứ đến tương lai, từ người già đến trẻ nhỏ, một điều vô hình đã được trao truyền qua những bàn tay.

Kho báu của một gia đình hóa ra không phải vàng bạc hay tài sản để chia phần.

Nó là khi mỏi mệt vẫn có người đỡ nâng; khi đi xa vẫn có người nhớ; khi trở về vẫn còn một chỗ ngồi; và khi người đã khuất vẫn còn được nhắc tên.

Kho báu ấy chính là tình thân.

NHỮNG BÀN TAY VÀ BỨC ẢNH SÁU MƯƠI NGƯỜI

Ngay sau khi mật mã “Gìn giữ tình thân” được mở ra, cả đại gia đình cùng bước vào giai điệu “Nối vòng tay lớn”.

Một đứa trẻ vừa tìm ra bốn chữ ấy.

Và ngay sau đó, cả gia đình nắm tay nhau.

Có bàn tay đã nhăn nheo theo năm tháng, có bàn tay vững chãi tuổi trung niên, có những bàn tay nhỏ xíu của trẻ thơ – những đứa trẻ chưa biết rằng một ngày nào đó, chính mình sẽ đứng vào vị trí của người lớn hôm nay.

Tay tìm đến tay. Người tìm đến người. Vòng tròn dần khép lại.

Không còn diễn viên và khán giả. Không còn người đứng trước hay sau.

Chỉ còn một gia đình.

Một gia đình còn nắm được tay nhau thì vẫn còn đường để trở về với nhau.

Tiết mục cuối “Ba ngọn nến lung linh” khép lại ngày hội bằng một cảnh không hề được dàn dựng. Mọi người bất chợt cùng tiến về phía chiếc máy quay mini của Đức Thành, vừa hát, vừa cười, vừa vẫy tay.

Không ai tập trước, không ai được xếp đứng ở đâu, vậy mà đó lại trở thành một trong những thước phim đẹp nhất ngày hôm ấy.

Một cảnh kết không có đạo diễn.

Một bộ phim gia đình không có kịch bản.

Nếu hôm ấy đi đông đủ, gia đình chúng ta có 57 thành viên.

Tôi đã nghĩ như vậy.

Rồi bỗng thấy mình tính sai.

Phải là 60.

Bởi còn ba người nữa:

Bố Đặng Văn Mai.
Mẹ Trần Thị Đào.
Và anh Hai Đặng Xuân Thịnh.

Ba người không còn có thể bước vào vòng tròn, cười cùng chúng ta, vỗ tay hay đứng trước ống kính.

Nhưng tôi vẫn tin họ có mặt.

Bố hiện diện trong những người con, người cháu mang dòng máu của bố. Mẹ hiện diện trong lời dạy về cội nguồn mà chúng tôi vẫn nhớ. Anh Hai hiện diện trong ký ức anh chị em và những câu chuyện chúng tôi còn kể.

Người đã khuất không thật sự rời xa khi những điều tốt đẹp họ để lại vẫn sống trong nếp nhà, trong ký ức và trong cách con cháu đối đãi với nhau.

Có lẽ bố đang mỉm cười khi thấy con cháu quây quần; mẹ yên lòng vì lời dạy năm nào vẫn được gìn giữ; và anh Hai cũng đang ở đâu đó trong vòng tròn ấy, giữa anh chị em mình.

Vì thế, trong bức ảnh ngày 26 tháng 7 năm 2026, mắt tôi nhìn thấy 57 người.

Nhưng trái tim tôi nhìn thấy đủ 60 thành viên.

Không một ai vắng mặt.

NHỚ ĐƯỜNG VỀ

Rồi ngày hội cũng khép lại.

Tiếng nhạc tắt. Bàn ghế được dọn đi. Những chiếc xe lần lượt rời khỏi sân. Khoảng không gian vừa đầy tiếng cười trở về với vẻ yên tĩnh thường ngày.

Cuộc sống vốn là thế: sum họp rồi chia xa, gặp gỡ rồi lại lên đường.

Nhưng ý nghĩa của đoàn viên có lẽ không nằm ở việc chúng ta có thể ở mãi bên nhau, mà ở chỗ:

Sau mỗi lần đi xa, ta vẫn muốn trở về.

Rồi những đứa trẻ hôm nay sẽ lớn. Những người đang đứng trong vòng tròn sẽ già đi. Những gương mặt trong bức ảnh này, một ngày nào đó, sẽ có người chỉ còn được nhìn thấy trong ảnh.

Thế hệ này bước tới, thế hệ kia lùi lại. Những bàn tay từng được nắm rồi sẽ trở thành bàn tay đi nắm lấy một bàn tay nhỏ hơn.

Nhà cửa có thể đổi thay. Tài sản có thể phân chia. Những bức ảnh có thể úa màu. Nhưng chỉ cần con cháu còn biết tìm về, còn nhớ mình từ đâu mà có, thì cái gốc ấy vẫn còn.

Mỗi người đi trước đang giữ một mảnh ký ức: một câu chuyện về ông bà, một lời mẹ dặn, một căn nhà cũ, một bữa cơm năm ấy, một người thân đã khuất.

Nếu không kể lại, những mảnh ấy rồi sẽ mất.

Nếu không trao lại, một ngày nào đó con cháu sẽ không còn đủ những “chữ cái” để ghép nên câu chuyện gia đình mình.

Vì vậy, điều chúng ta cần làm có lẽ cũng giống những đứa trẻ trong trò chơi hôm ấy: Ghi nhớ. Kể lại. Và trao truyền.

Để một ngày rất xa, khi chúng ta không còn ngồi trong những cuộc hội ngộ nữa, con cháu vẫn có thể ghép những mảnh ký ức thành một câu chuyện trọn vẹn mang tên GIA ĐÌNH.

Tôi hình dung nhiều năm sau, một đứa trẻ sẽ cầm bức ảnh ngày 26 tháng 7 năm 2026 và hỏi: “Ngày xưa ông bà mình sống thế nào?”

Mong rằng sẽ có người ngồi xuống bên cháu, chỉ từng gương mặt, kể từng cái tên.

Kể về tiếng trống múa lân, những trận cười, những bài hát bằng tiếng Việt và cả tiếng hát của người cháu rể đến từ Tây Ban Nha.

Kể về “Gánh mẹ” đã khiến có người quay mặt lau nước mắt.

Kể về vòng tròn mà cả gia đình từng nắm tay nhau.

Và kể rằng hôm ấy, cậu bé Trần Gia Bảo, mới 6 tuổi, đã đứng trước 14 chữ cái lộn xộn và tìm ra chiếc chìa khóa mở kho báu.

Nếu đứa trẻ ấy hỏi: “Trong kho báu có gì?”

Mong rằng người lớn sẽ mỉm cười:

“Kho báu chính là gia đình mình. Và chiếc chìa khóa là: GÌN GIỮ TÌNH THÂN.”

Bởi đó không chỉ là đáp án của một trò chơi.

Đó là lời người đi trước gửi cho người đang sống – và là lời chúng ta hôm nay gửi tới những thế hệ chưa ra đời.

Rằng mỗi người rồi sẽ có một con đường riêng.

Hãy cứ đi. Hãy cứ lớn lên. Hãy cứ vươn xa.

Nhưng thỉnh thoảng…

hãy nhớ đường về.

Về nơi có những người cùng chung cội rễ.

Về nơi chỉ một tiếng gọi cũng đủ biết mình thuộc về.

Về để những đứa trẻ biết mình bắt đầu từ đâu.

Về để nắm lấy bàn tay nhau trước khi có một bàn tay nào đó không còn ở đấy nữa.

Và về để cùng nhau giữ lấy kho báu mà bao thế hệ đã trao truyền.

“Dẫu đi muôn nẻo phương xa,
Ngoảnh nhìn gốc cũ vẫn là một cây.
Mai sau con cháu sum vầy,
Vẫn chung cội rễ, vẫn đầy bóng quê.”

Bởi cây có thể vươn muôn cành, con cháu có thể đi muôn nẻo, những gương mặt trong bức ảnh rồi sẽ đổi thay.

Nhưng chỉ cần còn nhớ gốc, còn nhớ đường về, còn nắm được bàn tay nhau, thì gia đình ấy vẫn còn nguyên vẹn.

Một gốc.
Muôn cành.
Chung một vòng tay.

Quang Đặng

Hội ngộ Đại gia đình Cụ Đào Mai