KIẾN TRÚC CỦA NHỮNG VẾT NỨT

 

KIẾN TRÚC CỦA NHỮNG VẾT NỨT
Đọc “Tôi Đã Sống” của Nguyễn Vĩnh Tiến

Có những người chỉ hiểu cuộc đời khi đã đi qua nó. Nguyễn Vĩnh Tiến cũng vậy. Anh không viết để tìm câu trả lời. Anh viết sau khi những câu trả lời đã lần lượt rời bỏ mình.

Là một kiến trúc sư, nhạc sĩ kiêm thi sĩ, anh sở hữu một nhãn quan nghệ thuật hiếm gặp — nơi không gian, âm thanh và ngôn từ giao thoa để kiến tạo nên một thế giới quan rất riêng. Đọc thơ Nguyễn Vĩnh Tiến, ta không chỉ đọc câu chữ, mà còn chạm vào nhịp điệu của một bản nhạc, nhìn thấy kết cấu tầng tầng lớp lớp của một đời người.

“Tôi Đã Sống” không phải một bản tự thuật, càng không phải lời tổng kết để tự huyền thoại hóa bản thân. Đó là bản độc tấu nội tâm của một người nghệ sĩ khi ngoảnh lại nhìn hành trình giông bão đã qua, lặng lẽ nhặt nhạnh từng mảnh vỡ để đặt chúng trở về đúng vị trí vốn có.

Sự thành thật tàn nhẫn và chiếc gõ nhịp số phận

Điều gây ấn tượng mạnh mẽ ngay từ những dòng đầu tiên là sự thành thật đến mức tàn nhẫn của cái tôi trữ tình. Toàn bộ bài thơ được kiến tạo bằng một điệp khúc nhất quán: “Tôi đã sống”, “Tôi đã học”, “Tôi đã ăn”, “Tôi đã vui”...

Điệp khúc ấy giống chiếc metronome giữ nhịp cho toàn bộ bản hòa âm ký ức, đồng thời như những cột chịu lực âm thầm nâng đỡ cả công trình đời người.

Nguyễn Vĩnh Tiến không che đậy. Anh phơi bày cả “sai lầm”, “ăn năn”, những khúc sông tăm tối và cả khoảng lặng “hồn đầy rác rưởi, ba hoa”. Những đối cực ấy không phủ định nhau mà cộng hưởng, tạc nên một chân dung con người đúng với độ phức tạp vốn có.

“Đem ngây thơ tranh luận với quỷ dơ.”

Chỉ một câu thơ đã mở ra bi kịch của những kẻ cứng đầu, vẫn tin rằng sự trong trẻo có thể đối thoại với cái ác. Thất bại khi bị “đuổi ra khỏi khu phố mộng mơ” rốt cuộc lại là chiến thắng lộng lẫy nhất. Bởi thứ mất đi chỉ là một cuộc tranh luận, còn điều giữ lại được là phần người nguyên sơ chưa từng bị tha hóa. Để rồi ngay sau đó, giọng thơ bỗng tỉnh táo và sắc lạnh như một tuyên ngôn nhân cách:

“Tôi đã sống không lừa đảo, con buôn

Không thảo mai và càng không đa cấp...”

“Cú lừa” thảo thơm và mỹ học của vết nứt

Nhưng tầng sâu xúc động nhất của bài thơ lại kết tinh ở một chi tiết tưởng như vụn vặt: câu chuyện đơm cơm cho ông.

“Ngon nhất là hạt cơm đơm cho ông

Ông tôi đã bị lừa bởi tôi đơm đầy hai bát

Cú lừa này nén chặt những thảo thơm...”

Có lẽ đây là một trong những chữ “lừa” đẹp nhất của thi ca Việt Nam đương đại — một cú lừa không sinh ra từ lòng vụ lợi mà từ sự tinh tế của tình yêu. Chỉ với hai chữ “nén chặt”, Nguyễn Vĩnh Tiến đã chuyển hóa một khái niệm trừu tượng như “hiếu nghĩa” thành một dạng vật chất có trọng lượng, có hình khối. Tình thương được ép chặt vào ký ức, để nhiều năm sau chỉ cần chạm nhẹ, khối thảo thơm ấy lại bung nở, làm nghẹn lòng người ở lại.

Có lẽ cũng bởi mang tư duy của một kiến trúc sư, Nguyễn Vĩnh Tiến đặc biệt nhạy cảm với những dấu vết thời gian. Hình ảnh “Cuộc đời toàn vết nứt cánh đồng khô...” mang hàm nghĩa triết học sâu sắc. Không phải ngẫu nhiên tác giả đặt “vết nứt” cạnh “cánh đồng khô”. Vết nứt chỉ xuất hiện sau những mùa đại hạn. Con người cũng vậy. Chỉ những tâm hồn đã đi qua khô hạn của đời sống mới mang trên mình những đường nứt sâu đến thế. Những đường nứt ấy khiến đời người thôi nhẵn bóng để ký ức có chỗ neo vào.

Lượng tử và khoảng lặng sau nốt nhạc cuối

Càng về cuối, biên độ suy tưởng của tác phẩm càng mở rộng khi chạm ngõ một không gian triết học hiện đại:

“Cuối cùng thì khúc đại đoàn

Anh em lượng tử, lại bàn chuyện quay

Quay cho chóng mặt chóng mày

Bao giờ chán hết, lưu đày lặng im...”

Khái niệm “lượng tử” ở đây không nên hiểu như một định nghĩa khoa học khô khan, mà là một trực giác nghệ thuật. Nó gợi ra thân phận con người vừa như một thực thể riêng biệt, vừa luôn bị cuốn vào những liên hệ vô hình vượt khỏi khả năng nhận biết.

“Quay cho chóng mặt chóng mày” là cái cuồng quay của lịch sử, của dục vọng, của vòng sinh tử luân hồi. Nhưng rồi tất cả chuyển động ấy bỗng lặng xuống: “Bao giờ chán hết, lưu đày lặng im”. Từ “lưu đày” vốn mang sắc thái bi kịch, nhưng khi đi cùng “lặng im”, nó bỗng hóa thành một sự tự do tự tại, một cõi tĩnh tại định vị lại tâm hồn.

Giống như một nhạc sĩ khép lại bản giao hưởng bằng một vạch nhịp lặng kéo dài, hay một kiến trúc sư lùi lại sau khi công trình hoàn thiện để chính không gian tự kể nốt phần còn lại, Nguyễn Vĩnh Tiến chọn cách thản nhiên đối diện với số phận. Anh không thần thánh hóa nỗi đau, cũng không tẩy xóa sai lầm. Đọc xong “Tôi Đã Sống”, điều đọng lại không phải là tiếng thở dài của sự vô thường, mà là một bản lĩnh sống hiếm hoi.

Có một điều mà suốt bài thơ Nguyễn Vĩnh Tiến tuyệt nhiên không nói. Anh chưa bao giờ khẳng định mình sống đúng, cũng không tuyên bố mình sống thành công. Anh chỉ khẳng định: Tôi đã sống.

Chỉ ba chữ ấy thôi. Không biện hộ, không tự hào, không oán trách, không xin tha thứ. Một người chỉ có thể nói được ba chữ giản dị ấy khi đã thôi mặc cả với quá khứ. Có lẽ, đó mới là vẻ đẹp bền lâu nhất của toàn bộ thi phẩm này.

Có những bài thơ khép lại khi câu chữ dừng lại. “Tôi Đã Sống” thì khác. Nó chỉ thực sự bắt đầu sau dấu chấm cuối cùng, khi người đọc bất giác ngoảnh lại nhìn chính cuộc đời mình.

Rốt cuộc, Nguyễn Vĩnh Tiến không trao cho chúng ta một lời khuyên để sống, cũng không đưa ra một đáp án về cuộc đời. Anh chỉ đặt vào tay người đọc một tấm gương đủ trong để mỗi người tự nhìn thấy những vết nứt của chính mình. Và hiểu rằng, đôi khi, điều làm nên phẩm giá của một đời người không phải những phần nguyên vẹn, mà là cách người ta đã sống cùng những vết nứt ấy.

(Quang Đặng - HN, 5.7.2026)

Tôi Đã Sống

Thơ: Nguyễn Vĩnh Tiến

Tôi đã sống một cuộc đời đẹp nhất
Có sai lầm và có những ăn năn
Có tình yêu đẹp ảo những mùa trăng
Lúc căng tròn và tất nhiên, mùa khuyết

Tôi đã học và tưởng mình hiểu biết
Đem ngây thơ tranh luận với quỷ dơ
Nhưng chúng ngoài việc khinh bỉ ra mặt
Còn đuổi tôi ra khỏi khu phố mộng mơ

Tôi đã ăn, những hạt cơm ngon nhất
Ngon nhất là hạt cơm đơm cho ông
Ông tôi đã bị lừa bởi tôi đơm đầy hai bát
Cú lừa này nén chặt những thảo thơm...

Tôi đã hồn nhiên có những người bạn
Trong cơn say của những thập niên buồn
Chúng tôi cảnh giác nhau, xuất phát là thế
Nhưng ga cuối, lại là chung nguồn cơn...

Tôi đã sống không lừa đảo, con buôn
Không thảo mai và càng không đa cấp
Mãi sau này đọc và xem tấp nập
Những cuốn phim kể tội loài người...

Tôi đã vui, và thậm chí mỉm cười
Vì mình mãi ngây thơ như đứa trẻ
Tất nhiên là tôi cũng không kín kẽ
Cuộc đời toàn vết nứt cánh đồng khô...

Tôi đã tham gia vào đống hội mơ hồ
Thoi thóp hít, những giấc mơ thời đại
Rồi bạn bè những đứa đi mãi mãi
Chúng vô tăm, chả để lại tín hiệu gì...

Tôi rất buồn trong vũ trụ vô tri
Tha thiết sống, để làm gì thế?
Ngủ vùi trong những tửu, ca, dâu bể
Sáng hoảng hồn, học lại sự lạc quan...

Tôi đã sống, một cuộc đời cầu toàn
Có lúc oan, và khúc sông tăm tối
Tất nhiên là, hồn đầy rác rưởi
Cứ sinh ra cùng tôi cõi ba hoa...

Tôi đã sống, vì tôi được sinh ra
Cũng lỗ mỗ nhiều vết đâm kinh sử
Cũng ai oán những tâm tình Thuỷ Hử
Hoặc ngông cuồng Xích Bích những cơn say...

Tôi đã sống, lê lết tới hôm nay
Một chân dung, chả có gì đáng nói
Một câu chuyện, loãng ra như khói
Một cuộc đời thuận theo mấy giác quan...

Cuối cùng thì khúc đại đoàn
Anh em lượng tử, lại bàn chuyện quay
Quay cho chóng mặt chóng mày
Bao giờ chán hết, lưu đày lặng im...