NGÔN NGỮ LÀ MỘT CUỘC HẸN

 

NGÔN NGỮ LÀ MỘT CUỘC HẸN

Tản văn tự sự

Có những nghề đến với ta như một cuộc hẹn. Cũng có những nghề, càng đi lâu càng nhận ra đó không chỉ là công việc, mà còn là một cách sống, một cách yêu thương và một cách nhìn thế giới bằng đôi mắt sâu hơn, dịu hơn. Với tôi, ngôn ngữ là một cuộc hẹn như thế.

Tôi đến với tiếng Anh từ những năm tháng còn khá trẻ, khi trong lòng chỉ mang một niềm háo hức giản dị: được hiểu thêm một ngôn ngữ khác, một nền văn hóa khác, một cách tư duy khác. Khi ấy, tôi chưa thể hình dung rằng sau này, chính tiếng Anh sẽ đưa mình đi qua nhiều miền đất, gặp gỡ nhiều con người và bước vào những không gian rất khác nhau của đời sống: từ những phòng họp trang trọng của các cuộc phiên dịch cấp cao đến lớp học ấm ánh đèn, nơi một em bé đang tập phát âm những âm đầu tiên, hay một người đã đứng tuổi lặng lẽ viết lại một câu chào hỏi cho thật tròn trịa.

Những năm làm phiên dịch viên là một quãng đời đặc biệt. Đó là công việc đòi hỏi sự chính xác, phản xạ nhanh, bản lĩnh nghề nghiệp và cả sự khiêm nhường. Nhiều người nghĩ rằng phiên dịch đơn thuần là chuyển lời từ ngôn ngữ này sang ngôn ngữ khác. Nhưng càng làm lâu, tôi càng hiểu: phiên dịch không chỉ là chuyển chữ. Đó là chuyển tải thần thái của lời nói, sắc độ của cảm xúc, chiều sâu của ngữ cảnh, và đôi khi là cả nhịp rung rất khẽ của một cuộc gặp gỡ.

Tôi vẫn nhớ cảm giác ngồi trong cabin cách âm chật hẹp và tĩnh lặng. Qua lớp kính dày nhìn ra hội trường lớn, tai nghe áp sát, trước mặt tôi là cuốn sổ ghi chép và phía dưới là những hàng ghế trang nghiêm. Người phát biểu trên bục nói bằng giọng điềm tĩnh, còn bên dưới là những ánh mắt đang chờ đợi từng ý được truyền đi trọn vẹn. Trong khoảnh khắc ấy, tôi hiểu mình không được phép sai, không chỉ vì yêu cầu chuyên môn, mà còn vì sự tôn trọng dành cho cả người nói lẫn người nghe. Có những câu tưởng như rất đơn giản, nhưng chỉ cần chọn lệch một từ, sắc thái đã đổi khác. Có những cuộc trao đổi bề ngoài chỉ xoay quanh công việc, nhưng phía sau là uy tín, là thiện chí, là cả một nhịp cầu mong manh nối hai bên lại gần nhau hơn.

Nghề phiên dịch dạy cho tôi bài học lớn về lắng nghe. Muốn dịch đúng, trước hết phải nghe cho thấu. Nghe từ ngữ, nghe ý tứ, nghe cả những điều không nói ra thành lời. Nhiều khi người nói chỉ dừng lại một nhịp ngắn, nhưng trong khoảng lặng ấy có thể chứa cả sự cân nhắc, một nét ngoại giao, hoặc một cảm xúc cần được gìn giữ nguyên vẹn khi chuyển sang ngôn ngữ khác. Làm nghề này, tôi học được cách lùi lại một bước, để lời nói của người khác được sáng lên, để ý tưởng của họ được đi đến nơi cần đến bằng con đường ngắn nhất và đúng nhất.

Ngôn ngữ cũng mở ra cho tôi cơ hội được đi nhiều nơi. Tôi từng có thời gian học tập tại Anh, Úc, rồi đặt chân đến Nhật Bản và nhiều quốc gia khác. Mỗi đất nước để lại trong tôi một dấu ấn riêng về phong cách sống. Ở Anh, tôi ấn tượng với sự điềm đạm và cách người ta tôn trọng không gian của nhau — mọi thứ chừng mực nhưng không hề xa cách. Ở Úc, tôi cảm nhận rõ tinh thần cởi mở, thực tế và khoáng đạt của những con người luôn đối thoại bình đẳng. Còn ở Nhật Bản, đó lại là bài học về sự chỉn chu gần như tuyệt đối trong từng chi tiết nhỏ; một cái cúi chào, một khoảng lặng đúng lúc cũng đủ cho thấy chiều sâu của một nền văn hóa.

Sau mỗi chuyến đi, tôi càng tin rằng học một ngôn ngữ mới không phải để trở thành một phiên bản khác của người khác, mà để mở rộng chính mình. Biết thêm một ngôn ngữ là có thêm một cánh cửa để bước ra thế giới; đồng thời cũng là mở thêm một ô cửa để nhìn sâu hơn vào tiếng mẹ đẻ, vào quê hương và vào căn cốt văn hóa của chính mình.

Có lẽ cũng bởi vậy mà sau những năm tháng làm phiên dịch, tôi dần nghiêng nhiều hơn về giáo dục. Tôi nhận ra mình muốn đi xa hơn việc chuyển tải lời nói; tôi muốn góp phần nuôi dưỡng những con người có thể tự mình bước qua những ranh giới ngôn ngữ. Nghề dạy học đến với tôi như một lẽ tự nhiên, nhưng để đi cùng nghề lâu dài, chỉ kiến thức thôi chưa đủ. Cần lòng kiên nhẫn, cần niềm tin, cần một trái tim đủ ấm để luôn nâng niu trước những bước tiến chậm, và đủ sáng để nhận ra những mầm xanh rất nhỏ đang lặng lẽ lớn lên từng ngày.

Tôi đã có cơ hội dạy nhiều đối tượng khác nhau: từ trẻ em còn e dè với bảng chữ cái đầu tiên, đến những người trưởng thành bận rộn giữa bộn bề công việc, thậm chí cả những người có học vị cao, vị trí cao trong xã hội nhưng vẫn khiêm nhường ngồi vào bàn học như một người bắt đầu lại. Điều khiến tôi xúc động nhất không phải là điểm số hay chứng chỉ, mà là những khoảnh khắc rất đỗi con người. Một đứa trẻ phát âm đúng một âm khó rồi tự vỗ tay vì sung sướng. Một bác lớn tuổi nhắn rằng hôm nay đã có thể tự tin trò chuyện với người nước ngoài. Một học viên từng sợ tiếng Anh nay bắt đầu yêu việc đọc, yêu nghe, và chấp nhận cả những lỗi sai của mình như một phần tất yếu của hành trình học tập.

Mỗi học viên là một câu chuyện riêng. Có em miệt mài để tiến gần hơn đến giấc mơ du học. Có bạn lại vì mục tiêu mở rộng cơ hội nghề nghiệp. Có người chỉ mang một mong muốn rất giản dị: không để mình bị bỏ lại phía sau trong một thế giới đang đổi thay từng ngày. Là người đứng lớp, tôi hiểu mình không chỉ dạy từ vựng, ngữ pháp hay phát âm. Điều tôi luôn mong gieo vào học trò còn là sự tự tin, tính kỷ luật và một thứ ánh sáng bên trong để các em, và cả những học trò lớn tuổi, có thể bước đi vững vàng hơn trên con đường của mình.

Điều đẹp nhất ở nghề giáo, theo tôi, là được chứng kiến sự nở hoa. Có những bông hoa nở sớm. Có những bông hoa cần rất nhiều thời gian mới nở đúng mùa. Công việc của người dạy không phải là ép cánh hoa bung nở, mà là chăm đất, tưới cây, giữ nắng và giữ niềm tin. Tôi vẫn thường nói với học trò rằng học ngoại ngữ là một hành trình dài, nhưng không hề vô ích. Mỗi từ mới, mỗi lần dám cất lời, mỗi lỗi sai được sửa đều là một viên gạch nhỏ âm thầm xây nên cây cầu của ngày mai.

Có lẽ vì đời sống nghề nghiệp luôn gắn với ngôn ngữ nên trong những giờ rảnh hiếm hoi, tôi thường tìm về những điều rất yên. Tôi thích chăm cây, ngắm hoa, nhìn đàn cá lội tung tăng trong làn nước trong. Đôi khi chỉ một chồi non vừa nhú, một cánh hoa vừa hé, một vòng sóng lăn tăn trong bể cá cũng đủ làm lòng mình dịu lại. Tôi cũng thích làm thơ, viết văn, ghi chép những cảm xúc nhỏ bé nhưng chân thành của đời sống. Sau nhiều năm đi qua những cuộc gặp gỡ, những chuyến đi, những giờ dạy và những mùa suy ngẫm, tôi hiểu rằng con người cần có một nơi để trở về bên trong chính mình. Với tôi, trang giấy là một nơi như thế.

Nghề phiên dịch cho tôi khả năng lắng nghe thế giới. Nghề dạy học cho tôi cơ hội gieo những hạt mầm vào lòng người. Còn văn chương, cây lá, hoa cỏ giúp tôi giữ lại phần mềm mại của tâm hồn giữa một đời sống nhiều vội vã. Tôi biết ơn tất cả những điều ấy. Bởi nhờ chúng, tôi không chỉ sống với nghề, mà còn sống sâu hơn với con người và với chính mình.

Nếu phải đúc lại hành trình làm nghề của mình trong một câu ngắn gọn, tôi sẽ nói rằng: ngôn ngữ chỉ thực sự có ý nghĩa khi nó làm con người xích lại gần nhau hơn. Một bản dịch tốt không chỉ giúp hai bên hiểu nhau. Một giờ học tốt không chỉ giúp người học tiến bộ. Điều quý nhất là qua từng lời nói, từng bài giảng, từng cuộc gặp gỡ, ta làm cho thế giới bớt xa lạ, bớt lạnh lẽo, và con người bớt lạc nhau hơn.

Có lẽ vì thế mà đến hôm nay, tôi vẫn yêu nghề này bằng một tình cảm bền bỉ và lòng biết ơn sâu sắc. Bởi mỗi ngày được đứng giữa ngôn ngữ và con người, tôi thấy mình vẫn đang âm thầm kiến tạo một điều kỳ diệu: nối những nhịp cầu. Giữa quốc gia với quốc gia. Giữa thầy với trò. Giữa người với người. Và đôi khi, còn là nối giữa hôm qua với hôm nay, giữa một ước mơ nhỏ bé thuở ban đầu với một hành trình đã đi qua biết bao mùa nắng gió mà trong lòng, cuộc hẹn năm xưa với ngôn ngữ vẫn vẹn nguyên một niềm tin ấm áp.

(Quang Đặng - FKA, 18.3.2026)